Straż Graniczna Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej Historia -

Nawigacja

Historia

Historia

Autor: Redaktor
15.01.2016

 

Zakończenie I wojny światowej, uzyskanie niepodległości przez państwo polskie wpłynęło istotnie na tworzenie się pierwszych formacji granicznych na ziemiach odradzającego się państwa. Był to okres kształtowania się nowych granic, w którym zasadniczym problemem była ochrona granic warunkująca stabilizację wewnętrzną kraju oraz poprawę jego bezpieczeństwa. Pierwsze formacje graniczne powołano już w 1918 roku. Ich charakter, zadania i nazwy zmieniały się w zależności od rozwoju procesu kształtowania się granic oraz sytuacji w kraju i w państwach sąsiednich. Po dziesięciu latach przemian i przeobrażeń wypracowano ostatecznie system zabezpieczenia granic, który składał się zasadniczo z dwóch formacji: Korpusu Ochrony Pogranicza utworzonego w 1924 roku oraz Straży Granicznej powołanej Rozporządzeniem Prezydenta RP w 1928 roku. Korpus Ochrony Pogranicza, podległy Ministerstwu Spraw Wewnętrznych utworzono do ochrony wschodniego i północno-wschodniego odcinka granicy. Zadanie, jakie powierzono Korpusowi było niezwykle trudne, bowiem granica wschodnia II RP stanowiła swoistą linię podziału między dwoma odmiennymi systemami polityczno-społecznymi jak również obszarami kulturowymi oraz ekonomicznymi.

 

KOP był formacją o charakterze wojskowym, na czele, którego stało dowództwo. Trzon Korpusu stanowiło 6 brygad, w skład, których wchodziły bataliony i szwadrony kawalerii. Najmniejszą jednostką organizacyjną Korpusu były strażnice. Do głównych zadań Korpusu Ochrony Pogranicza należało: niedopuszczenie do nielegalnych przekroczeń granicy, zwalczanie przemytu, ochrona znaków i urządzeń granicznych jak również współdziałanie z wojskiem w dziedzinie obronności państwa.Straży Granicznej, podległej Ministerstwu Skarbu powierzono do ochrony zachodni, północno-zachodni oraz południowy odcinek granicy polskiej. Była to formacja o charakterze policyjnym, którą tworzyły inspektoraty okręgowe, inspektoraty graniczne, komisariaty i placówki graniczne. Do zadań Straży Granicznej należało między innymi: zwalczanie nielegalnego przekraczania granicy, nielegalnego ruchu towarowego i osobowego na wodach granicznych, ochrona bezpieczeństwa publicznego.

 

We wrześniu 1939 roku funkcjonariusze Korpusu Ochrony Pogranicza oraz Straży Granicznej brali udział w działaniach obronnych stawiając czynny opór najeźdźcom.

 

MAŁOPOLSKI INSPEKTORAT OKRĘGOWY STRAŻY GRANICZNEJ 1928-1935

 

Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej (dalej MIOSG) został utworzony na podstawie rozkazu operacyjnego nr 5 z dnia 16.05.1928r. Komendanta Straży Granicznej gen. Stefana Pasławskiego w miejsce dotychczas istniejącego Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Celnej. 

 

Pierwszym kierownikiem MIOSG został mianowany przez Ministra Skarbu mjr Marian Jadwisiński, który pełnił tę funkcję do października 1928r. Kolejnym dowódcą MIOSG został insp. Władysław Ledochowcz, a w styczniu 1930r. komendę objął inspektor Jan Gorodyński. Ostatnim kierownikiem MIOSG był inspektor Wiktor Zakliński, który pełnił funkcję od czerwca 1933r. aż do momentu rozwiązania MIOSG 31 stycznia 1935r.

 

Nowo utworzonemu inspektoratowi okręgowemu powierzono ochronę południowej granicy państwa z Czechosłowacją od styku placówki Głuchaczki, aż do rejonu styku granicy polsko – rumuńskiej w miejscowości Żezawa o łącznej długości 1112,9 km, co stanowiło ok. 20,1 % wszystkich granic ówczesnego państwa. Był to w okresie międzywojennym najdłuższy odcinek granicy państwowej ochraniany przez jeden inspektorat okręgowy. Na wschodzie jednostki graniczne MIOSG stykały się z pododdziałami brygady Korpusu Ochrony Pogranicza Podole, natomiast na zachodzie ze Śląskim Inspektoratem Okręgowym Straży Granicznej.

 

Teren działania małopolskiego inspektoratu przypadał na obszar ówczesnych województw: krakowskiego, lwowskiego i stanisławowskiego. Służba w MIOSG należała do niezwykle ciężkich z uwagi na fakt, iż granica państwa przebiegała w rejonie wysokogórskim, oraz na działające na tym terenie bandy przemytnicze i ukraińskie organizacje narodowe. W związku z tym wielokrotnie dochodziło do walk i potyczek patroli SG z przemytnikami oraz bojownikami ukraińskimi działającymi w strefie operacyjnego działania strażników małopolskich.

 

 

 

Wykaz stopni w Wojsku Polskim i Straży Granicznej w latach 1928 – 1939

 

 

Stopnie obowiązujące w Wojsku Polskim Stopnie obowiązujące w Straży Granicznej
generał brygady dowódca Straży Granicznej
pułkownik nadinspektor
podpułkownik, major inspektor
kapitan, rotmistrz nadkomisarz
porucznik komisarz
podporucznik podkomisarz, aspirant (chorąży)
starszy sierżant, starszy wachmistrz starszy przodownik
sierżant - wachmistrz przodownik
plutonowy - kapral starszy strażnik graniczny
starszy szeregowy strażnik graniczny

 

 

Straż Graniczna w tym i MIOSG wykonując ustawowe działania w zakresie ochrony granicy państwowej oraz w celu zabezpieczenia porządku w strefie nadgranicznej prowadziła działania wywiadowcze, które obejmowały:

 

  • wywiad przeciwprzemytniczy zmierzający do wykrywania, monitorowania szlaków przemytniczych, składnic towarów oraz osób zajmujących się organizacją i przemytem towarów,
  • wywiad polityczny prowadzący rozpoznanie wśród organizacji komunistycznych i mniejszości narodowych działające bezpośrednio w strefie nadgranicznej, a także po stronie państwa sąsiedniego, 
  • wywiad wojskowy i gospodarczy po stronie państwa sąsiedniego (w tym działania operacyjne na rzecz Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego).

 

W okresie międzywojennym SG posiadała w swoich strukturach organizacyjnych pion służby wywiadowczej nazywany służbą informacyjną. W Małopolskim Inspektoracie Okręgowym SG pracą służby informacyjnej kierował komisarz Karol Kowalski, któremu podporządkowani byli oficerowie wywiadowczy znajdujący się przy Inspektoratach Granicznych i komisariatach SG oraz placówki wywiadowcze II linii.

 

W latach trzydziestych zgodnie z założeniami Ministerstwa Skarbu placówki wywiadowcze SG miały znajdować się w większych miastach Polski. To też w rejonie służbowej odpowiedzialności Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego SG takie placówki znajdowały się w Przemyślu, Rzeszowie, Lwowie i Stanisławowie. Usytuowanie placówek i posterunków wywiadowczych zależało od sytuacji panującej w danym rejonie, zwykle znajdowały się one w miejscach, gdzie występowało największe zagrożenie przestępczością graniczną i polityczną. 

 

Podstawową jednostką administracyjną w strukturze inspektoratów okręgowych, były inspektoraty graniczne (dalej IG), które zajmowały się ochroną odcinka granicy państwowej średnio o długości od 120 do 160 km. Inspektoratom granicznym podlegały komisariaty SG oraz placówki I i II linii (placówki wywiadowcze).

 

W początkowym okresie w skład Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego wchodziły cztery Inspektoraty Graniczne z siedzibą w Nowym Targu, Nowym Zagórzu, Stryju i Kołomyi. W kwietniu 1930r. na podstawie rozkazu nr 4 Komendanta SG został utworzony Inspektorat Graniczny w Samborze. Zmiana w strukturze organizacyjnej MIOSG przyczyniła się do skrócenia poszczególnych odcinków granic podległych IG, jednak pomimo tego należały one do najdłuższych w SG i przedstawiały się następująco: 

 

Długość odcinków granicy Inspektoratów Granicznych i podległych komisariatów wg danych z czerwca 1930r.

 

IG nr 18
Nowy Targ

IG nr 19
Jasło

IG nr 20
Sambor

IG nr 21
Stryj

IG nr 22
Kołomyja

komisariat

długość odcinka
w km

komisariat

długość odcinka
w km

komisariat

długość odcinka
w km

komisariat

długość odcinka
w km

komisariat

długość odcinka
w km

Jabłonka

51

Piwniczna

34

Wola Michowa

47

Ławoczne

46

Żabie

146

Czarny Dunajec

27

Muszyna

36

Dwernik

43

Ludwikówka

35,5

Kossów

48

Zakopane

73

Gładyszów

48

Borynia

36

Słotwina

157

Śniatyn

42

Krościenko

58,5

Krempna

37,5

Smorze

25

Worochta

42

Horodenka

32

Jaśliska

36

Razem :

209,5

Razem :

191,5

Razem :

161

Razem :

280,5

Razem :

268

 

Źródła: opracowanie własne autora na podstawie rozkazów KSG w Warszawie

 

Przeniesienie 25 marca 1930 roku siedziby sztabu MIOSG wraz z placówką wywiadowczą II linii z Sanoka do nowego miejsca w Przemyślu przy ulicy Rynek 23 (Budynek został zburzony w trakcie działań wojennych podczas agresji Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941r. Obecnie w tym miejscu znajduje się fontanna. ) zakończyło proces organizacji przemyskiego inspektoratu (załącznik nr 1). Od tej chwili losy Straży Granicznej są nierozłącznie związane z miastem.

 

Po zakończeniu procesu organizacji MIOSG stan etatowy jednostki w lipcu 1930r. wynosił 1016 funkcjonariuszy w tym 46 oficerów oraz 16 pracowników kontraktowych.

 

W okresie międzywojennym obszar działania MIOSG nie znajdował się na głównych szlakach przemytu towarów do Polski, jednak pomimo tego funkcjonariusze MIOSG w trakcie wykonywania zadań służbowych ujawnili w latach 1928 - 1935 przemyt o łącznej wartości 5 412 578,60 zł co stanowiło około 22 % wartości ujawnionego przemytu w skali całej Straży Granicznej. Ponadto w trakcie działań granicznych funkcjonariusze MIOSG zatrzymali 7 340 osób za dokonanie nielegalnego przekroczenia granicy. W rozbiciu na poszczególne lata przedstawia się to następująco:

 

 

Do najczęściej przemycanych przez granicę towarów z Czechosłowacji do Polski należały:

 

  • wyroby metalowe (nakrycia stołowe, nożyki do golenia, brzytwy),
  • odzież, obuwie „Bata”, 
  • artykuły spożywcze (cytrusy, owoce południowe, sery), wyroby "D. Oetkera",
  • wyroby przemysłowe (radia, płyty gramofonowe, rowery, lampy naftowe, motocykle, samochody, opony),
  • artykuły monopolowe (zapałki, zapalniczki, kamienie zapałowe, spirytus, tytoń, papierosy oraz sacharyna)
  • medykamenty.

 

ROK

Liczba osób

Ogólna wartość zatrzymanego towaru
w złotówkach

zatrzymanych w trakcie
przekroczenia granicy

zatrzymanych z towarem
pochodzącym z przemytu

1928

422

165

103 599.10

1929

1063

580

501 025,76

1930

1055

821

1 329 600,32

1931

1077

1403

807 770,62

1932

1367

1869

1 841 182,40

1933

1059

2055

561 594,86

1934

1232

3049

254 124.63

1935

65

177

13 680.86

Razem:

7 340

10 119

5 412 578.60

 

W latach trzydziestych z Polski do Czechosłowacji przemycano (tzw. wymyt) płody rolne, drób oraz konie. Przemyt koni do Czechosłowacji w okresie międzywojennym stanowił bardzo duży problem dla władz czechosłowackich. Aby ograniczyć skalę występującego zjawiska władze państwowe Czechosłowacji zmuszone były wprowadzić na terytorium państwa rejestr zwierząt, a także wydać karty identyfikacyjne dla koni

 

Z Rumunii do Polski przemycano głównie wyroby tytoniowe, alkohol, owoce południowe oraz odzież tzw. "barańczuki", której kupnem byli zainteresowani turyści przebywający na wczasach w rejonie Zaleszczyk oraz w okolicach Worochty.

 

Do odcinków granicy małopolskiego inspektoratu o bardzo dużym zagrożeniu przestępczością graniczną należał rejon podległy IG w Nowym Targu i Jaśle natomiast do odcinków w miarę spokojnych należał odcinek podległy IG w Stryju.

 

Z historią Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego SG w Przemyślu związane są również losy Bursy dla dzieci oficerów i szeregowych Straży Granicznej, która została utworzona w 1933r. z inicjatywy przemyskich strażników. Bursa miała siedzibę w specjalnie wynajętym w tym celu budynku w Przemyślu przy ulicy Barskiej 7. Początkowo w Bursie przebywało 35 wychowanków, jednak z czasem liczba dzieci w internacie wzrosła do 50. W związku z tym w 1937r. Komendant Główny SG wraz z Zarządem Stowarzyszenia Bursy dla dzieci oficerów i szeregowych SG podjęli decyzję o przeniesieniu internatu do Lwowa, gdzie Bursa funkcjonowała do wybuchu II wojny światowej.

 

W grudniu 1934r. w związku z kolejną reorganizacją w SG została podjęta decyzja przez Ministerstwo Skarbu w sprawie zmiany organizacji i dyslokacji jednostek granicznych ochraniających południową granicę państwa. W miejsce istniejącego dotychczas MIOSG zostały utworzone dwa nowe inspektoraty okręgowe tj.: 

 

  • Zachodnio Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej z siedzibą w Krakowie, któremu podlegały Inspektoraty Graniczne Bielsko (przekazany ze Śląskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej) oraz Inspektoraty Graniczne w Nowym Targu i Jaśle,
  • Wschodnio Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej z siedzibą we Lwowie, któremu podlegały Inspektoraty Graniczne w Samborze, Stryju i Kołomyi.

 

W związku z likwidacją agend MIOSG siedziba sztabu została przeniesiona w marcu 1935r. z Przemyśla do Lwowa.

 

Celem reorganizacji jednostek granicznych na południowym odcinku granicy państwa było przede wszystkim skrócenie odcinka granicy państwowej podporządkowanej jednemu Inspektoratowi Okręgowemu oraz dostosowanie struktury organizacyjnej do zmieniającej się sytuacji polityczno - gospodarczej w kraju. 

 

Z chwilą rozwiązania Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego SG, na terenie miasta Przemyśla pozostała tylko placówka wywiadowcza II linii, którą kierował starszy przodownik Władysław Szpakowski. Placówka ta funkcjonowała na terenie miasta do połowy września 1939r.

 

                                                                                                                                                                                                                                                               opracował mjr rez. SG dr Piotr Kozłowski

 

 

Powstanie Wojsk Ochrony Pogranicza

 

Koniec II wojny światowej rozpoczął kolejny rozdział historii formacji granicznej przeznaczonej do ochrony granicy państwowej. Zaraz po zakończeniu działań wojennych ochronę granicy państwowej powierzono oddziałom wojskowym. Dopiero 13 września 1945 roku rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego powołano do życia formację graniczną - Wojska Ochrony Pogranicza. Oddziały WOP otrzymały kolejną numerację od 1 do 11; były to zarazem ich nazwy. Tworzony dla rzeszowskiego obszaru granicznego oddział WOP otrzymał numer 8 i siedzibę w Przemyślu. W chwili powstania 8 Oddział WOP miał 4 komendy odcinków i 16 placówek granicznych. W latach 1947 - 1956 następowały kolejne zmiany strukturalne i organizacyjne w formacjach granicznych. Zmianom ulegała nie tylko ich podległość, ale również struktura oraz nazwy oddziałów. Istotne zmiany nastąpiły w 1976 roku, po przeprowadzonej reorganizacji w całej formacji granicznej. W miejsce dotychczasowych oddziałów na granicy wschodniej wprowadzono brygady a wraz z ich powstaniem placówki graniczne przemianowano na strażnice. W Przemyślu w miejsce 26 Oddziału WOP powołana została Bieszczadzka Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza, której struktura organizacyjna opierała się na batalionach, w których skład wchodziły strażnice.

 

Powstanie Straży Granicznej

 

Przełom lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych przyniósł zasadnicze zmiany polityczno-społeczne w Polsce oraz Europie Środkowo-Wschodniej. Zachodzące przemiany nie ominęły również formacji granicznej. Na podstawie ustawy z dnia 12 października 1990 r. w miejsce Wojsk Ochrony Pogranicza utworzona została 16 maja 1991 r. jednolita umundurowana formacja - Straż Graniczna podległa początkowo Ministrowi Spraw Wewnętrznych a od 1997 r. Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji. Centralnym organem administracji w sprawach ochrony granicy państwowej i kontroli ruchu granicznego jest Komendant Główny Straży Granicznej. Terenowymi organami Straży Granicznej są: komendanci oddziałów, komendanci strażnic oraz komendanci granicznych placówek kontrolnych i dywizjonów Straży Granicznej. Obecnie w strukturach organizacyjnych Straży Granicznej funkcjonuje 11 oddziałów Straży Granicznej, jedna samodzielna graniczna placówka kontrolna Warszawa-Okęcie, dwa ośrodki szkolenia funkcjonariuszy SG (Centralny Ośrodek Szkolenia SG w Koszalinie, Centrum Szkolenia SG w Kętrzynie) oraz Ośrodek Tresury Psów Służbowych SG w Żarce nad Nysą.

 

Oprócz tradycyjnych zadań związanych z ochroną granicy takich jak np. organizowanie i kontrola ruchu granicznego, rozpoznawanie, zapobieganie i wykrywanie przestępstw i wykroczeń oraz ściganie ich sprawców, zapewnienie porządku publicznego na obszarze przejść granicznych i strefie nadgranicznej, osadzanie i utrzymywanie znaków granicznych na lądzie, ochrona nienaruszalności znaków i urządzeń służących do ochrony granicy państwowej, wykonywanie postanowień umów międzynarodowych o stosunkach prawnych itp., pojawiły się zadania zupełnie nowe, jak : ochrona morskich granic państwa, którą dotychczas zajmowały się jednostki Marynarki Wojennej, nadzór nad eksploatacją polskich obszarów morskich oraz przestrzeganiem przez statki przepisów obowiązujących na tych obszarach, dbanie o ekologiczne interesy na morzu, zapobieganie transportowaniu przez granicę państwową odpadów i szkodliwych substancji chemicznych oraz materiałów promieniotwórczych, a także zanieczyszczaniu wód granicznych, zapobieganie przemieszczaniu przez granicę państwa narkotyków i substancji psychotropowych, pełnienie niektórych funkcji urzędu imigracyjnego.

 

Obecnie istnieje osiem oddziałów Straży Granicznej tj.: Warmińsko - Mazurski, Podlaski, Nadbużański, Bieszczadzki, Śląsko - Małopolski, Nadoddrzański, Morski i Nadwiślański oraz trzy ośrodki szkoleniowe : Centrum Szkolenia Straży Granicznej w Kętrzynie, Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej w Koszalinie oraz Centralny Ośrodek Szkoleń Specjalistycznych Straży Granicznej w Lubaniu  oraz Karpacki Ośrodek Wsparcia Straży Granicznej.

Straż Graniczna strzeże granic o długości 3409 km, z czego na granicę wschodnią przypada 1245,86 km, w tym : z Rosją 209,73 km, Litwą 102,41 km, Białorusią 407,48 km, Ukrainą 526,24 km. Na granicę południową przypada 1303,38 km, w tym: z Czechami 785,66 km, Słowacją 517,72 km. Długość granicy zachodniej z Niemcami wynosi 461,58 km, a morska 398,4 km.

 

Więcej informacji o historii formacji poprzedzających powstanie Straży Granicznej można znaleźć na stronie Centrum Szkolenia Straży Granicznej w Kętrzynie.

 

 

do góry